Internetrecht door Arnoud Engelfriet

Op 13 december verscheen de handreiking van programma OSOSS ‘Het verwerven van (open source) software‘ (PDF), meldt Livre. Deze handreiking legt uit hoe de overheid om moet gaan met inkopen van open source software. Livre signaleert een opmerkelijke conclusie: gratis open source hoeft niet te worden aanbesteed.

Nu is dat natuurlijk waar, maar het gaat dan toch om maar een zeer kleine categorie open source software. Want heel veel open source is niet of nauwelijks gratis te gebruiken. De handreiking is iets genuanceerder:

In principe zijn overheidsorganisaties vrij om gratis software zonder aanbesteding in gebruik te nemen. Dit geldt ook voor open source software, mits dat dus gratis is (…). In de praktijk is dat echter niet altijd het geval. Open source software licenties bepalen dat open source software vrij en zonder kosten mag worden gebruikt. Er is dus geen licentievergoeding gekoppeld aan open source software. Dit betekent niet dat aanbieders van open source software dan maar gratis moeten aanbieden.

Wanneer de overheid producten of diensten in wil kopen, gelden daar bijzondere regels voor. Deze aanbestedingsregels schrijven gelijke behandeling van aanbieders, geen discriminatie en transparantie in de besluitvorming voor bij de aankoop. Een aantal actielijnen uit het actieplan open standaards en open source software noemen expliciet aanbesteding, inkoop en het gebruik van open source software. Maar expliciet open source voorschrijven ligt lastig, omdat dan aanbieders van gesloten software buitengesloten worden. Je kunt niet zeggen dat open source categorisch technisch beter is dan gesloten software, dus dan kun je open source niet als eis stellen.

Als software gratis beschikbaar is, hoef je geen aanbestedingsprocedure te volgen voordat je die mag downloaden en gebruiken. Dat is natuurlijk mooi voor open source, want heel veel open source staat gewoon gratis ter download op internet.

Vroegâh was dat een vrij normale manier om met open source aan de slag te gaan. Je had iets nodig, je zocht even op internet en je installeerde wat het meest aansprak of waar mensen op nieuwsgroepen of forums positief over waren. En werkte het niet, dan kon je op diezelfde groepen of forums even snel vragen wat je fout deed, en dan kreeg je nog nuttig advies ook. Sterker nog, als je aan je baas zou vragen of dat wel mocht, had je waarschijnlijk een probleem.

Open source jurist Brendan Scott noemde dat ooit de siege mentality: een IT-er ziet een handig stukje open source, vraagt zijn baas om toestemming, die aarzelt of zegt nee (”wat is dat voor onzin, gratis software”), vervolgens komen ze bij de bedrijfsjurist, die begint kwaad over virale software, slordige aansprakelijkheid en de aanvaarding naar Nederlands recht, en het eind van het liedje is dat de IT-er de software gewoon alsnog gebruikt maar dat tegen niemand zegt.

Maar in veel gevallen kom je er niet met die aanpak. Die is leuk voor een tool binnen de IT-afdeling, of een stuk standaardsoftware (zoals een webserver) dat je neer kunt zetten en dan gewoon werkt. Maar zeker als je met eindgebruikers te maken krijgt, komt er heel wat configuratie, integratie en ondersteuning kijken. Denk bijvoorbeeld aan training om mensen van Microsoft Word naar OpenOffice.org Writer te laten overstappen. Dan zal er al snel een externe partij ingeschakeld moeten worden om dat allemaal voor elkaar te krijgen, en dan kom je eveneens al snel weer bij de aanbestedingsregels. Want het aan de gang krijgen van software is een dienst.

Arnoud

Onder andere Planet meldt over het actieplan voor het gebruik van open standaards en open source software bij de (semi-)publieke sector. Het rapport Nederland open in verbinding presenteert dit als oplossing voor de problemen rond interoperabiliteit tussen overheden, bedrijven en de burger.

Interoperabiliteit tussen bedrijven en overheden en burgers en overheden en overheden onderling is een noodzakelijke voorwaarde voor het bereiken van deze maatschappelijke doelen.

Het staat er zelfs twee keer achter elkaar, zo belangrijk is het.

Versnelling en stimulering zijn nodig om de kansen die met open standaarden en open source software mogelijk zijn, nu daadwerkelijk en structureel te gaan pakken. Het momentum om te versnellen is goed: het aanbod van open standaarden en open source software is gegroeid waardoor steeds meer bruikbare, open instrumenten ter beschikking van de samenleving komen.

Hoe gaan we dat nu doen? Voor open standaards is er een duidelijke lijn:

• Er gaat een “comply-or-explain and commit” aanpak gelden: gebruik open standaarden, of kom met een zeer goed verhaal waarom dit niet mogelijk is en geef aan wanneer open standaarden wel toegepast worden.
• In 2009 en 2010 moeten er implementatiestrategieën zijn bij alle (semi-)overheidsinstellingen.
• De open standaard ODF wordt stapsgewijs ingevoerd. Rijksdiensten vanaf april 2008, mede-overheden en overige instellingen uiterlijk december 2008, en iedereen uiterlijk in 2015.

Bij open source is het rapport iets terughoudender. Het leest enigzins alsof de discussie over wel of geen open source tijdens het opstellen van het rapport nog gevoerd werd. Veel zinnen in Wikipedia-stijl, met van die typische compromissen die je in dit soort rapporten altijd tegenkomt.

“Open source kent geen licentiekosten, maar wel invoerings- en beheerskosten net als bij gesloten software”, bijvoorbeeld. Je weet precies hoe die zin begon: “Open source kent geen licentiekosten”. Vervolgens suggereerde een lobbyistkritische lezer “maar wel invoerings- en beheerskosten”, waarna de open source fanaataanhanger sarcastisch toevoegde “net als bij gesloten software”. Meer van dit fraais in bijlage A. Maar dit terzijde.

Wel goed is deze:

Voor applicaties welke volledig voor rekening en risico door de overheid als opdrachtgever worden gerealiseerd, het uitgangspunt is dat deze werken vrij ter beschikking worden gesteld volgens een open source software licentie.

Dat is alvast een hele verbetering.

Leuk vond ik nog dat het Octrooicentrum Nederland, voorheen de Octrooiraad, overgaat naar open source voor de desktop. Open source en octrooien zijn een lastige combinatie maar open source en octrooiverlening gaat kennelijk prima samen.

Arnoud